نوين چاپ براى نشر كتب مذهبى خويش بهره مىجستند . « 1 » البته در زمان پادشاهان صفوى ، تنى چند از درباريان به رشته‌هايى از دانش دلبستگى نشان دادند و براى پديد آوردن و اجراى برنامه‌هاى نوسازى كوشش‌هايى انجام گرفت ، اما اين اقدامات زودگذر و ناپايدار بودند و گامى سودمند به سوى نوسازى جامعهء ايران به شمار نمىآيند . « 2 » مسلمانان نه تنها خود از كشفيات جديد بهره نمىبردند ، بلكه در مواردى نيز استفاده از آن را منع مىكردند . در اوايل قرن 12 در امپراتورى عثمانى ، فرمانى صادر شد بر اين پايه كه طب جديد كه از سوى برخى پزشكان نادان به كار گرفته شده ، كارى غير قانونى است . در آن فرمان همچنين آمده است : آن كسانى كه پزشكى شيوهء كهن را رها كرده ، برخى از مواد دارويى را به نام « داروى نوين » به كار مىبرند ، پزشكانى دروغين هستند كه به گروه فرنگيان وابسته مىباشند . « 3 » در پاره‌اى اوقات اين ممانعت در قالبى مذهبى عنوان شده ، مهر تكفير بر آن مىخورد كه به كارگيرى آموزش‌هاى جديد نظامى در امپراتورى عثمانى از اين جمله بود . گفته مىشد اينها از امورى است كه اسلام آن را نمىشناسد و پيروزىهاى اسلام بى آن كه نيازى بدين گونه آموزش‌هاى نوين نظامى داشته باشد ، صورت گرفته است . از اين رو « اين نظام جديد بدعت ، و هر بدعتى حرام است . اين نوآورىها وابسته به كافران است و دريافت آن ، چيزى جز تشبّه به كفار نيست . در حالى كه يكى از مبانى اسلام است كه هر كسى به گروهى از مردم مانند شود ، در جرگهء همانان قرار مىگيرد . » . « 4 » با اقدامات عباس ميرزا هم در جهت نوسازى ارتش به كمك مستشاران خارجى ، به طور پيوسته مخالفت شده ، نظام جديد ، مخالف اسلام معرفى مىشد . اگر چه شيوهء فرنگى مآبانه و غير معمول لباس پوشيدن آنها ، به اين اعتراضات دامن مىزد ، اما ريشهء اصلى آن به خصومت برادران عباس ميرزا با او باز مىگشت كه براى حمله به او از

--> ( 1 ) . همان ، ص 150 - 152 . ( 2 ) . همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 148 - 156 ؛ و نيز همو ، ايران و جهان اسلام ، ص 59 . ( 3 ) . همو ، امپراتورى عثمانى و دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 15 . ( 4 ) . همان ، ص 93 .